دین به عنوان یک پدیده اجتماعی از منظر سه فضای فراگیر واقعی_مجازی

ابتدا باید یک تعریف کلی از پدیده اجتماعی داشته باشیم و سپس به سراغ دین که یک پدیده اجتماعی است میروم و آن را از منظر سه فضای نظام فراگیر واقعی_مجازی بررسی کرد که یک پدیده اجتماعی به عنوان مثال دین در این سه نظام چگونه با آن برخورد میشود و جنبهی عینی به خود میگیرد؟

اگر ما پدیدهی اجتماعی را کلیه وقایع یا امور اجتماعی بدانیم بشرط اینکه عینی،قابل رویت و قابل تبیین علمی باشد .این وقایع از تعامل عناصر فرهنگ و نافرهنگ در یک جامعه به وجود میآید.در واقع پدیده اجتماعی از حیث عینی فرهنگ و نه چندان ارادی سر میزند اما وقتی سخن از عینیت میآوریم شامل نرم افزارهای فکری و رفتاری میشود.فرد هویت دینی خود را از محیط اجتماعی خود کسب میکند و با آن متولد نمیشود فرد دینی را،جزو هویت خود میشمرد که در جامعه و در مرحلهی اول خانواده آن را پذیرفته باشند.علاوه بر اجتماعی بودن دین میتوان آن را سیاسی و ایدئولوژیک همکرد و از دین به عنوان ابزار تحریک یک گروه علیه گروه دیگر استفاده کرد.در حالی که میتوان از دین برداشتی صلح جویانه،خیرخواهانه و هم گرا بودن با انسان های دیگر نیز ارائه داد البته کارکرد دین نیز از دوران سنت تا مدرن خود متوجه تغییرات زیادی شده است که میتوان از سه فضای فراگیر واقعی_مجازی،حاضر با حاضر/حاضر با غایب/غایب با غایب نام برد که گذر زمان پدیده اجتماعی دین را چگونه شکل و قالب میدهد؟

حال وقتی که ما از این ۳ فضا نام میبریم میتوان چنین شرح داد که؛

1. ارتباط حاضر با حاضر:ارتباط چهره به چهره مخاطب و گرفتن بازخوردها و فیدبکهای پیام
2. ارتباط حاضر با غایب:عرصهی بزرگی از شیفت ارتباطات اجتماعی_استفاده مخاطب از ایمیل،تلگرام،گوشی موبایل و...برای برقراری ارتباط

   3. ارتباط غایب با غایب:اتوماتیک سازی و هوشمند سازی جریان پیام_کدگذاری و کدگشایی همزمان سیستمها_الگوریتمی برای شاخص گذاری اطلاعات

اگر بخواهیم پدیده اجتماعی دین را در فضای ارتباطی حاضر با حاضر توضیح بدهیم میتوان به فضای ارتباطی منبر اشاره کرد که چه در دوران پیشامدرن و چه در دوره مدرن به عنوان یک عامل ارتباطی اگر چه بالا به پایین بوده، اما وجود داشته است اما حضور همزمان حداقل دو مخاطب در یک مکان و گرفتن اطلاعات و بازخوردها در جریان پیام رخ میدهد.این نوع از جریان ارتباطی مستقیم و بدون واسطه رخ میدهد اگر چه فضاهای دیگر حاضر به غایب و غایب به غایب به وجود آمده است اما این نوع ارتباط همواره در طول تاریخ وجود داشته و عمیق ترین حالت ارتباطی بین دو نفر و یا بیشتر است.

اما مدل دوم حاضر با غایب با پدید آمدن یک واسطه جریان انتقال پیام را درگیر خود میکند برای مثال پدیده اجتماعی دین در این حالت ارتباطی میتوان از سوال پرسیدن یک شخص از یک عالم دینی و مرجع تقلید با استفاده از شبکه های اجتماعی و سایتی و پاسخ دادن مرجع تقلید به شبه بدون اینکه حالت چهره به چهره رخ داده باشد.

یا مثال دیگر اینکه در این جریان پیام واقعیت مجازی است که به رقابت جهان واقعی آمده است و تلاش میکند تا آن چه در جهان واقعی است را تکرار کند با شکل گیری معبدها در فضای مجازی فرد با ورود به سایت یک معبد منویی از تجارب عبادی را انتخاب میکند و فرد تلاش میکند تا تجربهای معنوی را از این طریق کسب کند.

و اما فضای سوم که جریان ارتباطی غایب با غایب است میتوان چنین گفت که با طراحی سیستم و کد گذاری آن،حساب بانکی یک شخص سالانه مقدار خمس اموال فرد توسط خود سیستم نه توسط کارکنان برداشت شود و خودکار به حساب مرجعی که باید پول را تحویل بگیرد ریخته شود.در این نوع از فضای غایب با غایب دیگر نه خود فرد و نه کارکنان بانک دخالت دارند بلکه به صورت کدگذاری و کدگشایی سیستم بانکی و هوشمند سازی آن صورت میپذیرد و اعمال آیینی فرد بدون اینکه دو طرف پیام وجود داشته باشند انجام میپذیرد.

                                                                    باتشکر یزدان شکری

                                             منابع

• کالبد شکافی توسعه در ایران(محمد فراهانی)
• جامعه شناسی دین،عبور از محدودیت ها(علی رضا شجاعی زند)